ชื่อ – นามสกุล                       นางสาวรุ่งนภา   ชูเตชะ

ตำแหน่ง                              นักวิชาการพัฒนาชุมชนชำนาญการ

สังกัด                                 สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอคีรีมาศ

เบอร์โทรศัพท์ที่ติดต่อได้สะดวก    ๐-๘๖๙๒-๖๘๘๙

ชื่อเรื่อง                               การจัดทำแผนหมู่บ้าน

เป็นการแก้ไขปัญหาเกี่ยวกับ        ทำแผนหมู่บ้าน

 เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเมื่อ                 ปี พ.ศ. ๒๕๕๔

สถานที่เกิดเหตุการณ์                   บ้านเขาพร้า  หมู่ที่ ๘  ตำบลบ้านน้ำพุ  อำเภอคีรีมาศ  จังหวัดสุโขทัย

เนื้อเรื่อง

การจัดทำแผนหมู่บ้าน  เป็นกระบวนการเรียนรู้และการมีส่วนร่วมของประชาชนในหมู่บ้าน โดยเริ่มจากการกระตุ้นจิตสำนึกและ ความรับผิดชอบของประชาชนในชุมชนให้มีจิตสาธารณะ  แล้วร่วมกันคิด  ร่วมกันจัดหา  ร่วมกันเรียนรู้/วิเคราะห์  เพื่อให้รู้และเข้าใจตนเองโดยใช้กระบวนการชุมชน    คือการสำรวจข้อมูลปัญหาและศักยภาพของชุมชน การวิเคราะห์สาเหตุ/แนวทางแก้ไข  แล้วกำหนดอนาคตและทิศทางการพัฒนาตนเอง/หมู่บ้านและชุมชนในลักษณะจากชุมชน โดยชุมชน  และเพื่อชุมชนซึ่งเป็นการเสริมสร้างความเข้มแข็ง และพึ่งตนเองอย่างยั่งยืนของชุมชน 

คณะกรรมการหมู่บ้าน (กม. ) ซึ่งเป็นองค์กรระดับหมู่บ้านที่ใกล้ชิดกับประชาชน   จึงมีบทบาท หน้าที่สำคัญในการจัดทำแผนพัฒนาหมู่บ้าน เพื่อสะท้อนปัญหาและความต้องการของหมู่บ้าน   เพื่อนำไปสู่การแก้ไขปัญหา ภายใต้หลักการ  พึ่งพาตนเอง ตามแนวพระราชดำริเศรษฐกิจพอเพียง

กรมการพัฒนาชุมชน มีหน้าที่ในการสนับสนุนระบบสารสนเทศ ในการนำไปใช้ในการจัดทำแผนพัฒนาหมู่บ้าน และการให้การรับรองมาตรฐานแผนของ หมู่บ้าน เพื่อให้แผนหมู่บ้าน ให้มีมาตรฐานเป็นที่ยอมรับของหน่วยงาน ทั้งภาครัฐ และเอกชนและสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้   

ปัญหาของการจัดทำแผนหมู่บ้าน ก็คือผู้นำชุมชนและคณะกรรมการหมู่บ้านไม่รู้วิธีการ/ขั้นตอน/กระบวนการแผนหมู่บ้าน และวิธีการให้คนเข้ามามีส่วนร่วม วิธีการได้มาของข้อมูล วิธีการวิเคราะห์ข้อมูล วิธีแก้ไขคือต้องให้ความรู้ผู้นำชุมชน/กรรมการหมู่บ้าน เพื่อให้สามารถเป็นวิทยากรกระบวนการของชุมชนเองได้ สามารถตั้งคำถาม และกระตุ้นให้ประชาชน ตอบปัญหาของตนเอง และหาแนวทางแก้ไขปัญหาของตนเอง

ข้าพเจ้า ในฐานะพัฒนากรรับผิดชอบพื้นที่และรับผิดชอบงานแผนชุมชน  จึงได้เข้าไปสร้างความรู้ความเข้าใจ ส่งเสริมกระบวนการเรียนรู้ การมีส่วนร่วม ให้ความสำคัญกับกระบวนการจัดทำแผนทุกขั้นตอน กับกรรมการหมู่บ้าน  หัวหน้าคุ้ม ผู้นำสตรีและอาสาพัฒนาชุมชน เพื่อแกนนำหมู่บ้านเหล่านี้ได้เห็นความสำคัญในกระบวนการจัดทำแผนชุมชนที่สามารถนำไปใช้ ประโยชน์และพัฒนาหมู่บ้านได้อย่างแท้จริง

โดยมีขั้นตอน/กระบวนการในการจัดทำแผนหมู่บ้าน ดังนี้

๑.       ให้ความรู้ความและทำความเข้าใจเรื่องการจัดทำแผนหมู่บ้าน ขั้นตอน วิธีการจัดทำแผนหมู่บ้าน แก่แกนนำหมู่บ้าน เพื่อมีความรู้ความเข้าใจ และสามารถถ่ายทอดความรู้           สู่ประชาชนได้

๒.     สนับสนุนให้แกนนำหมู่บ้านร่างแผนหมู่บ้าน โดยเริ่มจากการศึกษาข้อมูลชุมชนโดยการรวบรวมข้อมูล ดังนี้ข้อมูล จปฐ. /กชช.2ค ข้อมูลบัญชีรับ-จ่ายรายครัวเรือน  ประวัติความเป็นมาของหมู่บ้าน นำมาวิเคราะห์ ค้นหาข้อมูลของหมู่บ้าน ว่า มีจุดอ่อน จุดแข็ง อุปสรรคอะไรบ้าง ศักยภาพเป็นอย่างไร เพื่อเพื่อใช้เป็นแนวทางในการร่างแผนหมู่บ้าน

๓.       จัดเวทีประชาคมแผนหมู่บ้านเพื่อให้ทุกคนในหมู่บ้านได้รับรู้ จัดลำดับความสำคัญและร่วมพิจารณาว่า แผน/โครงการใดชุมชนสามารถดำเนินการได้เอง หรือขอรับการสนับสนุนจาก อบต. หรือต้องขอรับการสนับสนุนจากหน่วยงานภายนอก ซึ่งจะทำให้ทุกคนในชุมชนได้รับรู้ ร่วมคิด ร่วมทำ ร่วมเป็นเจ้าของ ร่วมรับผลประโยชน์ จากแผนงาน/โครงการที่กำหนดขึ้น

๔.      นำแผนชุมชนเข้าเชื่อมโยงกับแผน อบต. เพื่อขอรับการสนับสนุนส่งเสริม

๕.      นำแผนสู่การปฏิบัติ

๖.       ติดตามประเมินผล

 บันทึกขุมความรู้ (Knowledge Assets)

-   แนวทางในการขับเคลื่อนแผนชุมชน

-  การเตรียมชุมชน

-  การมีส่วนร่วมของประชาชน

-  บรรยากาศที่ดีในเวทีประชาคม

 แก่นความรู้ (Core Competencies)

-  แผนหมู่บ้านต้องมาจากความต้องการของประชาชนส่วนใหญ่

-  แผนหมู่บ้านทำแล้วต้องนำไปใช้ประโยชน์

 กลยุทธ์ในการทำงาน

1.     สร้างความรู้ความเข้าใจในกระบวนการแผนหมู่บ้านให้คณะกรรมการหมู่บ้านซึ่งเป็นแกนนำ

    ในการจัดทำแผน

2.     เตรียมประเด็นที่ต้องการในเวทีประชาคม เช่นเกี่ยวกับผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย, ตั้งคำถามง่ายๆ เพื่อให้ผู้เข้าร่วมในเวทีประชาคมเข้าใจประเด็น อย่างชัดเจนและศึกษาประวัติหมู่บ้าน  สิ่งดีๆของหมู่บ้าน เพื่อให้ผู้ร่วมเวทีเห็นตัวตนที่แท้จริงของตนเอง ของหมู่บ้านและเกิดความรู้สึกเป็นเจ้าของหมู่บ้านร่วมกัน ชี้ให้เห็นมรดกทางวัฒนธรรม รู้เรื่องราวของหมู่บ้านทั้งอดีต ปัจจุบัน เพื่อมองเห็นอนาคตร่วมกัน

3.     สำรวจ รวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูลหมู่บ้านเบื้องต้น

4.     สร้างบรรยากาศความเป็นกันเองกับประชาชนผู้ร่วมเวที มีคำถามที่ดี ที่เปิดโอกาสให้คนได้เกิดการแสดงความเห็นอย่างตรงไปตรงมา ใช้ภาษาถิ่นในการพูดคุยในเวที ใช้เวลาที่เหมาะสมไม่เร็วหรือรวบรัดจนเกินไป

5.    หากผู้ร่วมเวทีคิดไม่ออก ยกตัวอย่างสภาพปัญหา ความต้องการ โครงการที่เคยได้รับการสนับสนุนงบประมาณ แล้ว หรือหมู่บ้านเคยดำเนินการมาแล้ว

6.     เป้าหมายการจัดเวทีประชาชมจัดทำแผน เพื่อสร้างกระบวนการเรียนรู้ให้คนในหมู่บ้าน  เพื่อให้คนในหมู่บ้าน สามารถพัฒนาตนเอง ครอบครัว และชุมชน ได้ และให้คนในชุมชนสามารถพึ่งตนเองและพึ่งพากันเองได้มากขึ้น

แนวคิดทฤษฎีที่เกี่ยวข้อง

กระบวนการมีส่วนร่วม

การจัดเวทีประชาคม

กระบวนการขับเคลื่อนแผนชุมชน

 ข้อเสนอแนะ

แผนหมู่บ้านควรเริ่มที่ผู้นำชุมชน/กรรมการหมู่บ้าน หากผู้นำมีความเข้าใจในขั้นตอนวิธีการจัดทำแผนและทราบถึงประโยชน์ของการจัดทำแผนหมู่บ้านแล้ว แผนหมู่บ้านก็จะเป็นแผนที่มีคุณภาพ